Wat  verstaan we onder spel?

Er is geen vaststaande definitie van spel. Spel is gedrag dat geen direct doel heeft, behalve dat er plezier uit gehaald wordt. Spel is meestal een activiteit waar meerdere honden en/of mensen bij betrokken zijn. Het is belangrijk dat het spel wederkerig is, de rollen in het spel wisselen regelmatig. Daarnaast is het belangrijk dat beide partijen zich veilig voelen. Door geritualiseerde signalen laten de deelnemers aan het spel weten dat er geen agressie bij betrokken is. 

In spel zie je elementen uit verschillende gedragssystemen terugkomen, bijvoorbeeld het najagen van een prooi (voedselzoeken) of vechten om een territorium (conflictgedrag).

Wat is de functie van spel?

Op het eerste gezicht is spel gedrag dat geen functie heeft. Het kost energie en er is risico op blessures zonder dat het direct iets oplevert. Maar toch zie je bij de meeste diersoorten, zeker bij de jonge dieren, een vorm van spel. Uit onderzoeken blijkt dat spelen een belangrijke manier is om de sociale banden van individuen en van een groep te versterken. Ook is het een manier om de lichamelijke conditie op te bouwen en worden de praktische vaardigheden geoefend. Je ziet bij veel diersoorten dat ze door te spelen leren hoe ze hun voedsel kunnen vinden  Het jachtgedrag vergt veel oefening om handig en snel genoeg te worden om een prooi te kunnen vangen. Ook het oefenen in vechten heeft een functie. De jonge dieren leren het verschil tussen spel en agressie door de signalen te herkennen. Uit onderzoek is gebleken dat honden die weinig hebben kunnen spelen eerder geneigd zijn om problemen met agressie op te lossen. Bij onderzoek naar spel bij jonge ratten bleek dat dieren die nauwelijks hadden kunnen spelen veel minder goed in staat waren om complexe situaties in te schatten en op te lossen. Ze zijn minder flexibel als het gaat om onverwachte situaties. Spel is dus een manier om als jong dier sociale en praktische vaardigheden te oefenen.

Spelen tussen honden

Als pup spelen bijna alle honden graag. Met het ouder worden zie je dat niet iedere hond gesteld is op spelen, zeker niet met vreemde honden. Het is belangrijk dat pups ook leren spelen met volwassen honden. Een sociale volwassen hond dan de pup dan leren hoe je het spel start en ook weer stopt. Ze kunnen dan oefenen op sociale vaardigheden. Bij spel tussen honden onderling is het belangrijk dat er vertrouwen is tussen de deelnemers aan het spel. De honden moeten zich beide veilig voelen. De signalen, zoals een spelbuiging, dienen als spelregels. In spel tussen honden zie je steeds een korte pauze om te bepalen of beide er nog zin in hebben. Je ziet dat de rollen in het spel afgewisseld worden, dan jaagt de ene hond na en dan de ander. Veel honden hebben een voorkeur voor bepaalde spelvormen. De ene hond rent graag achter de ander aan, de andere hond is meer gesteld op fysiek contact. Je ziet hier ook wel verschil in de rassen. Honden zoeken vaak spelgenoten onder soortgenoten van hetzelfde type.

Spel tussen honden kan een goede manier zijn voor honden als aanvulling op de dagelijkse beweging, maar het is wel belangrijk dat een aantal regels in acht genomen worden. Spel moet voor alle deelnemende honden leuk zijn. Het is niet de bedoeling dat steeds dezelfde hond opgejaagd wordt, het risico bestaat dan ook dat deze hond als prooi gezien gaat worden. Dit geldt zeker als het grootte verschil tussen de honden te groot wordt. Een Chihuahua die gaat rennen kan bij een grote jachthond ineens niet meer als hond gezien worden maar als prooi. Als er een bestaande groep honden is die elkaar goed kennen en er komt ineens een vreemde hond bij bestaat het risico dat de groep zich als geheel tegen de nieuwkomer keert. Ook dan kan het uitmonden in het najagen van de vreemde hond.

Er komt altijd een vorm van opwinding voor bij spel, het is wel belangrijk dat deze opwinding niet te hoog oploopt. Het gebeurt vaak dat als de honden moe worden de opwinding omslaat in stress. De ene hond vind het niet leuk meer en de andere hond ziet de signalen niet die vragen om een pauze in het spel. Dan is het zaak van de eigenaar om het spel te stoppen. Probeer de honden af te leiden en stop het spel. Dat kan door ze even aan te lijnen of door te lopen. 

Spelen met hond en mens

Het spel tussen hond en eigenaar is vooral een manier om de onderlinge band te verstevigen. Samen een trekspelletje doen of een balletje gooien is voor veel honden en hun baas een leuke activiteit. Het betekent even echt samen bezig zijn. Maar het is ook de basis voor een heel aantal hondensporten. De grens tussen spel en sport is dan ook niet duidelijk te trekken. Flyball of behendigheid is een bezigheid die beiden leuk moeten vinden om op hoog niveau te beoefenen. En speuren is ook een vorm van spel, de baas en zijn hond gaan samen “op jacht” om een beloning te vinden. Niet iedere hond houdt van dezelfde spelletjes. Een Terriër zal graag kiezen voor een trekspelletje terwijl een Retriever meestal dol is op apporteren. Een jonge, gezonde hond zal graag rennen en springen terwijl een oudere hond misschien liever een zoekspelletje doet.

Het is belangrijk om alert te zijn op de signalen van de hond. Vindt hij het nog wel leuk of wordt hij al moe? Je kunt zo ook observeren of er misschien fysiek iets aan de hand is.  Speelt bij misschien minder dan normaal of heeft hij een korter lontje dan normaal? Loopt hij wel helemaal goed of zie je iets aan zijn manier van springen? Soms zijn dat kleine signalen, bijvoorbeeld een stresssignaal zoals tongelen of pootjeheffen. Of hij gaat ergens snuffelen in plaats van achter de bal aan rennen. Zorg dat het spel geen verplichting wordt, respecteer de grenzen die de hond aangeeft.

Soms zie je dat mensen en honden samenkomen op een hondenveld. Dat kan heel leuk zijn, maar in de praktijk zie je toch vaak dat er conflicten ontstaan. Zeker als er dan mensen zijn die met balletjes gaan gooien of voertjes gaan strooien. Ook tussen honden onderling kan de opwinding dan soms zo hoog oplopen dat het spel omslaat naar agressie. Hier is het ook weer van belang om goed te observeren. Zorg dat er voldoende ruimte is voor de honden om zich even terug te trekken. Ga niet met ballen gooien als blijkt dat sommige honden hier erg fel op worden. Meestal zie je uiteindelijk dat er aparte groepen ontstaan op verschillende tijden. De wat kleinere honden die samen komen om wat te rennen en de grote, sterke honden die graag stevig willen stoeien. Op die manier kan een hondenuitlaatveld een leuke sociale activiteit zijn voor zowel honden als mensen. Het is wel belangrijk dat iedereen zijn eigen hond in de gaten houdt zodat conflicten voorkomen worden.

Waarde van spel

De hond kan door te spelen zijn energie kwijt en gelijk zijn conditie op peil houden. Door zoekspelletjes daag je hem mentaal uit zorg je er ook voor dat zijn behoefte om met zijn neus te werken bevredigd wordt. Dagelijks even spelen is een moment waarbij je even helemaal met je hond bezig bent. Het sociale aspect van spelen is heel belangrijk voor de band tussen hond en eigenaar.

Tijdens een training is een spelletje een fijne manier om te belonen. Het gaat dan vooral om de afwisseling en om de motivatie te behouden. Het is natuurlijk wel de bedoeling om een tijdens een training te zorgen dat de hond het werk zelf ook interessant genoeg vindt. Spel en training moeten elkaar aanvullen. Trainen is om te groeien in vaardigheden die wij als mens graag in onze honden zien, netjes naast lopen, komen op commando of het op de juiste manier nemen van een hindernis. Een spelletje is dan een manier om even te ontspannen. Even niet nadenken maar lekker achter dat balletje aanrennen. Naast voer is spel dus een goede manier om je hond te motiveren en de training voor beiden leuk en interessant te houden.

Als honden ouder worden gaan ze over het algemeen minder spelen. Dit betekent niet dat spel onbelangrijk wordt voor honden. Ook voor oudere honden blijft het belangrijk om ze uit te dagen tot een spelletje. Dit kan door te kiezen voor minder fysieke spelletjes zoals een zoekspelletje. Of even samen een stukje te rennen en dan te belonen met een knuffel. Het is vooral belangrijk dat het sociale stukje van spelen dan behouden blijft. Het zorgt ervoor dat een oudere hond geestelijk vitaal blijft, het kan de cognitieve veroudering afremmen.

Voor iedere hond en baas is wel een bezigheid te vinden die ze leuk vinden. Er zijn voldoende hondenscholen die verschillende activiteiten aanbieden. Ook op internet is veel te vinden waar je inspiratie op kunt doen om een activiteit te vinden die bij jullie past. Ook tijdens de dagelijkse wandeling kun je een spelletje inlassen. Samen een stukje rennen, een paar brokjes verstoppen, een speeltje laten apporteren of over een bankje laten lopen. Zo maak je van de wandeling een gezamenlijke belevenis, met aandacht voor elkaar.

Dit artikel is geplaatst in januari 2026 van het tijdschrift Onze Hond